Konstytucję 3 maja uchwalono w 1791 roku w Warszawie. Była to, druga po konstytucji amerykańskiej ale pierwsza w Europie tak postępowa ustawa. Chociażby tylko ten fakt jest ważną przesłanką dla Polski i Polaków do świętowania jej kolejnych rocznic.

Konstytucja majowa to nowoczesny akt prawny najwyższej wagi państwowej. Został on ustanowiony staraniami Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja. Na jej mocy wprowadzono przede wszystkim monarchię konstytucyjną. Oznaczało to, że król miał rządzić państwem z ministrami na podstawie zapisów konstytucji. Wprowadzono w Polsce trójpodział władzy. Od tej pory sprawiedliwy ustrój państwa miał opierać się na niezależnej władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Ustawa wprowadzała prawo i ład do zanarchizowanych rządów magnaterii. To spowodowało, że podczas obrad Sejmu Czteroletniego wielu posłów, popleczników nieprzychylnych państw ościennych, sprzeciwiało się powołaniu ustawy tak nowoczesnej i demokratycznej. Jednak po siedmiogodzinnych obradach Sejm zatwierdził konstytucję, a Król Stanisław August Poniatowski niezwłocznie i uroczyście ją podpisał. Twórcy tego doniosłego aktu określili ją jako „ostatnią wolę i testament gasnącej Ojczyzny”.

Ograniczała ona immunitety prawne oraz przywileje szlachty zagrodowej, to zapobiegało możliwości przekupstwa, biednego szlachcica przez agentów obcego państwa. Konstytucja jednocześnie potwierdzała przywileje mieszczan, mieli oni prawo do bezpieczeństwa osobistego, posiadania majątków ziemskich, prawo zajmowania stanowisk oficerskich i stanowisk w administracji publicznej. Konstytucja gwarantowała mieszczanom także prawo do nabywania szlachectwa a miastom prawo do wysłania swoich przedstawicieli. Akt ten obejmował także pospólstwo opieką prawa i administracji rządowej. Konstytucja 3 maja znosiła takie „narzędzia władzy szlacheckiej” jak liberum veto, oraz ograniczała prawa sejmików ziemskich. W dniu ustanowienia Konstytucji 3 maja zostaje powołana Rzeczpospolita Polska. Zniesiono „wolną elekcję” i zastąpiono władzą dziedziczną. Po śmierci bezpotomnego Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego miał ją przejąć ktoś z dynastii Wettynów. Aby czuwać nad bezpieczeństwem militarnym i ekonomicznym wprowadzono stałą armię oraz ustanowiono podatki w wysokości 10% dla szlachty i 20% dla duchowieństwa. Natomiast szlachta zagrodowa, mieszczanie i chłopi byli zwolnieni z płacenia podatków. Katolicyzm uznano za religię panującą przy jednoczesnej swobodzie wyznań. Aby Konstytucja była zgodna z duchem czasu, co 25 lat miał się zbierać Sejm Konstytucyjny. Jedynie to gremium miałby prawo zmieniać jej zapisy. Władzę ustawodawczą posiadał dwuizbowy parlament: Izba Poselska na którą składało się 204 posłów (szlachta ziemiańska) oraz 24 plenipotentów reprezentujących miasta królewskie oraz Izba Senacka składająca się ze 132 członków. Mogli w niej zasiadać senatorowie, wojewodowie, kasztelani, ministrowie oraz biskupi. Władzę wykonawczą posiadała rada królewska w skład której wchodzili: Król jako przewodniczący, pięciu ministrów, prymas Polski (jako przewodniczący Komisji Edukacji Narodowej), a bez prawa głosu następca tronu, marszałek sejmu i dwóch sekretarzy. Ministrowie choć byli powoływani przez Króla odpowiadali przed sejmem. Konstytucja wprowadzała pięciu ministrów: ministra policji, ministra pieczęci spraw wewnętrznych, ministra pieczęci spraw zagranicznych, ministra wojny i ministra skarbu.

Akty prawne wydawane przez króla, wymagały zgody poszczególnych ministrów. Konstytucja 3 maja przetrwała czternaście miesięcy, prawa jakie wprowadzała były nie do zaakceptowania przez warstwę magnacką, która obok szlachty zagrodowej straciła najwięcej przywilejów. Magnateria często na zlecenie agentów pruskich czy rosyjskich nie mogła już kupczyć ustawami, nie mogła też zgłaszać liberum veto ustami przekupionych posłów. W dniu 27 kwietnia 1792 roku zawiązała się konfederacja zwana targowicką. Należeli do niej niesławni synowie matki Ojczyzny. Był to Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski. To na ich „prośbę” połączone siły targowiczan i armii rosyjskiej wkroczyły do Polski. Król zdołał wystawić tylko 37 tysięczną armię. Mimo to rozegrało się kilka wygranych bitew. Kiedy wojska rosyjskie dotarły pod Warszawę, Król zdecydował się na kapitulację i przyłączenie do targowiczan. Armia polska poszła w rozsypkę a sen o wolności rozwiał się na kolejny wiek.

Święto Konstytucji 3 maja obchodzono do ostatniego rozbioru, później było zakazane we wszystkich zaborach. Dopiero po I wojnie światowej kiedy to Polska odzyskała niepodległość Święto Konstytucji 3 maja zostało wznowione i obchodzone z należytym dostojeństwem. Podczas II wojny światowej w czasie okupacji niemieckiej i w czasach powojennych to tak ważne dla Polaków Święto zostało ponownie zdelegalizowane. Dopiero w 1981 roku władza ludowa zezwoliła na obchody 3-majowych rocznic.

Od 1989 roku Święto Konstytucji 3 maja – znów jest świętem narodowym. Tłem centralnych uroczystości jest co roku, podniesiony przez Naród z powojennych ruin Zamek Królewski w Warszawie, tak mocno związany z uchwaleniem i podpisaniem USTAWY RZĄDOWEJ z dnia 3-go maja 1791 roku.

Konstytucja 3 maja chociaż przetrwała tylko czternaście miesięcy jest dla nas demokratycznym dziedzictwem, dziełem naszych postępowych przodków. W tym roku nie możemy nadać kolejnej majowej rocznicy należytego wymiaru i oprawy. Pozostaje tylko nasza patriotyczna refleksja nad tym demokratycznym aktem sprzed 229 lat.

Od 2007 roku, również na Litwie, obchodzone jest Święto Konstytucji 3 maja.